Ochrona drzew owocowych i krzewów przed szkodnikami i chorobami

Polskie sady są narażone na kilkadziesiąt gatunków szkodników i kilkanaście poważnych chorób grzybowych i bakteryjnych. Skuteczna ochrona sadów opiera się dziś przede wszystkim na integrowanej ochronie roślin (IOR) — połączeniu metod agrotechnicznych, biologicznych i chemicznych.

Porzeczka czarna (Ribes nigrum). Fot. Dawid Skalec, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons.

Integrowana ochrona roślin w Polsce

Od 2014 roku Polska, podobnie jak inne kraje Unii Europejskiej, wymaga od producentów zawodowych stosowania zasad integrowanej ochrony roślin (IOR). Jej istotą jest traktowanie środków chemicznych jako ostatecznego rozwiązania, po wyczerpaniu metod mechanicznych, agrotechnicznych i biologicznych.

PIORIN prowadzi aktualne rejestry dopuszczonych środków ochrony roślin. Każde stosowanie preparatów chemicznych w sadach profesjonalnych wymaga dokumentowania (piorin.gov.pl).

Choroby grzybowe jabłoni i grusz

Parcha jabłoni (Venturia inaequalis)

Parcha jabłoni to jedna z najgroźniejszych chorób grzybowych w polskim sadownictwie. Objawia się oliwkowobrązowymi plamami na liściach i owocach, które w zaawansowanym stadium pękają, co prowadzi do utraty wartości handlowej owoców.

Warunki sprzyjające infekcji: temperatura 10–25°C i wilgotność liści przez co najmniej 9–10 godzin (tzw. kryteria Millsa). Monitoring warunków pogodowych i stosowanie sygnalizatorów chorób to standard w intensywnych sadach.

Zapobieganie:

• Wybór odmian odpornych lub mniej podatnych (Topaz, Ariwa, Rubinola)
• Usuwanie i niszczenie opadłych liści jesienią — główna baza zimowania grzybni
• W sadach amatorskich — opryski fungicydami na bazie ditianonu, miedzi lub kaptan (zgodnie z etykietą)

Mączniak jabłoni (Podosphaera leucotricha)

Objawia się białym mączystym nalotem na liściach, pąkach i młodych pędach. Porażone pędy są karłowate i deformowane. Choroba jest szczególnie uciążliwa w suchych i ciepłych sezonach.

Metody ograniczania: cięcie i usuwanie porażonych pędów wiosną, stosowanie fungicydów siarki lub biosorbentów w ochronie integrowanej.

Zaraza ogniowa (Erwinia amylovora)

Bakterioza stwarzająca poważne zagrożenie dla jabłoni i grusz. Charakterystyczny objaw to brunatniejące, jak gdyby spalone, wierzchołki pędów. Choroba szerzy się przez owady zapylające i narzędzia. W Polsce podlega obowiązkowi zgłaszania do PIORIN.

Zainfekowane gałęzie należy wyciąć z dużym marginesem (30–40 cm poniżej widocznego przebarwienia) i bezzwłocznie spalić. Narzędzia dezynfekować po każdym cięciu.

Choroby grzybowe krzewów jagodowych

Szara pleśń (Botrytis cinerea)

Atakuje maliny, truskawki, porzeczki i borówki podczas chłodnej i wilgotnej pogody. Owoce pokrywają się szarym, puszystym nalotem grzybni. Kluczowe znaczenie ma przepływ powietrza — stąd właściwa gęstość nasadzeń i regularne cięcie prześwietlające.

Rdza maliny (Phragmidium rubi-idaei)

Na liściach malin pojawiają się żółtopomarańczowe plamy na górnej stronie blaszki i brązowe kupki zarodników na dolnej. Choroba osłabia krzewy, lecz rzadko prowadzi do ich zamierania. Usuwa się i pali porażone liście.

Szkodniki drzew owocowych

Owocówka jabłkóweczka (Cydia pomonella)

Gąsienica tego motyla drąży kanały w owocach jabłoni i gruszy, żerując wewnątrz komory nasiennej. Szkody widoczne jako "robaczywe" owoce z charakterystycznym wgryzieniem i "trocinami". Monitorowanie populacji przez pułapki feromonowe pozwala ustalić optymalny termin zwalczania.

Mszyce (Aphididae)

W polskich sadach pojawiają się liczne gatunki mszyc — mszyca jabłoniowo-babkowa (Dysaphis plantaginea), mszyca jabłoniowa zielona (Aphis pomi) i inne. Kolonie mszyc wysysają soki z liści i pędów, wydzielają spadź sprzyjającą rozwojowi czernidłaka. Naturalnymi wrogami mszyc są biedronki, złotooki i larwy bzygów — utrzymywanie bioróżnorodności w sadzie ogranicza liczebność kolonii.

Przędziorki (Panonychus ulmi, Tetranychus urticae)

Przędziorki są pajęczakami, nie owadami — nie są wrażliwe na insektycydy. Żerują na spodniej stronie liści, powodując charakterystyczne srebrzenie i żółknięcie. Naturalnymi predatorami są roztocze z rodziny Phytoseiidae. W intensywnych sadach stosuje się akarycydy (środki na roztocze) lub preparaty biologiczne zawierające pożyteczne roztocze drapieżne.

Owoce jeżyny (Rubus sp.) — gatunek uprawiany w ogrodach przydomowych. Fot. USDA, domena publiczna, Wikimedia Commons.

Kwieciak jabłkowiec (Anthonomus pomorum)

Chrząszcz, którego samica wiosną składa jaja do pąków kwiatowych jabłoni i gruszy. Larwa żeruje wewnątrz pąka, który zasycha nie otwierając się. Uszkodzone pąki ("kapturki") są charakterystycznym symptomem. Metody ograniczania: trzęsienie gałęzi i zbieranie chrząszczy we wczesnych godzinach rannych przy temperaturach poniżej 10°C, kiedy owady są nieruchome.

Szkodniki krzewów jagodowych

Malinowiec (Byturus tomentosus)

Chrząszcz i jego larwy żerują na malinach i jeżynach — larwy w owocach, dorosłe osobniki na pąkach kwiatowych. Monitoring: żółte tablice lepowe. Środki niechemiczne: pułapki, mechaniczne zbieranie dorosłych osobników.

Szklarka porzeczkówka (Synanthedon tipuliformis)

Motyl, którego gąsienice drążą pędy porzeczek i agrestu od środka. Porażone pędy usychają nagle, zazwyczaj w pierwszej połowie lata. Metoda zwalczania: wycinanie i niszczenie porażonych pędów po zbiorach.

Zasady ochrony biologicznej

Ochrona biologiczna polega na korzystaniu z organizmów pożytecznych — owadów drapieżnych i pasożytniczych, ptaków i preparatów mikrobiologicznych (np. Bacillus thuringiensis przeciw gąsienicom):

• Zawieszanie skrzynek lęgowych dla ptaków owadożernych (sikorki, muchołówki) zmniejsza liczebność szkodników
• Utrzymywanie pasów kwiatowych przy sadzie dostarcza pokarmu dla dorosłych postaci owadów pożytecznych
• Unikanie stosowania preparatów szeroko bójczych w czasie kwitnienia chroni zapylacze

Zasady sadzenia drzew sprzyjające właściwemu doświetleniu i cyrkulacji powietrza opisano w artykule o sadzeniu drzew owocowych.

Źródła

• Instytut Ogrodnictwa w Skierniewicach (inhort.pl)
• Państwowa Inspekcja Ochrony Roślin i Nasiennictwa (piorin.gov.pl)
• Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi (gov.pl/rolnictwo)

Ostatnia aktualizacja: 9 czerwca 2026